Σύγχρονα Αμφιαράεια - Synchronal Amphiaraia


Θεραπεία μέσω της Τέχνης/Art Therapy

Ο εικαστικός τρόπος έκφρασης αποτελεί αναμφισβήτητα την πιο συνηθισμένη μορφή έκφρασης που εκδηλώνεται ήδη από την παιδική ηλικία του ατόμου. Άτυπα έχει αποτελέσει πολλές φορές μέσο έκφρασης για πολλούς ανθρώπους (επαγγελματίες και μη) και έχει συντελέσει σε μία ανοιχτή θέαση των πραγμάτων αλλά και των καταστάσεων που βιώνει το άτομο.

Αν και επίσημα, ως μορφή θεραπείας, η εικαστική θεραπεία έχει ανακαλυφθεί πρόσφατα (τις τελευταίες δεκαετίες), φαίνεται ότι και στο απώτερο παρελθόν οι άνθρωπο εξέφραζαν τη σχέση τους με τον κόσμο και τα συναισθήματά τους μέσω τις ζωγραφικής, όπως για παράδειγμα συναντάμε σε ζωγραφισμένα σπήλαια. Ειδικότερα, η εικαστική θεραπεία δεν αποτελεί μία πρωτόγνωρη μορφή θεραπείας καθώς η εμφάνιση της τέχνης τόσο ως μορφή επικοινωνίας αλλά και για θεραπευτικούς σκοπούς προηγείται της εμφάνισης της γραφής. Σύμφωνα με τον Vick (2003) οι θεραπευτικές δυνατότητες της τέχνης είχαν ήδη αναγνωρισθεί πριν εμφανισθεί η επιστήμη και ο ορθός λόγος, δηλαδή από την περίοδο της μυθικής σκέψης.

11-09-01-25252_1

Σπήλαιο Λασκώ, Γαλλία

Η αναγνώριση της αξίας των σχεδίων από ψυχικά διαταραγμένα άτομα ξεκίνησε από τα ψυχιατρικά ιδρύματα όταν οι γιατροί (ψυχίατροι) που εργάζονταν σε αυτά προσπαθούσαν να κατανοήσουν τη δημιουργική έκφραση των ασθενών τους, χωρίς να τα χαρακτηρίζουν απλά αξιοπερίεργα. Ο Hans Prizhorn (1922) χρησιμοποίησε αυτό το «ταλέντο» των ψυχικά ασθενών του και εξέδωσε βιβλίο με τα εικαστικά έργα αυτών, έχοντας τον τίτλο Τhe Artistry of Mentally Ill.

Eνδεικτικά έργα από τη συλλογή του Hans Prizhorn επισυνάπτονται  παρακάτω:

baab710f1f37092b772d96a8e668509d

Από τη Συλλογή του Hans Prizhorn

6980f3e92b6431da2bceff9955d10b61

Από τη Συλλογή του Hans Prizhorn

Ο Andrian Hill, Άγγλος καλλιτέχνης, ήταν εκείνος ο οποίος ανακάλυψε τις θεραπευτικές δυνατότητες της τέχνης, κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του, και επινόησε τον όρο Art Therapy (Θεραπεία μέσω της Τέχνης) στις αρχές της δεκαετίας του 1940, αναφερόμενος σε αυτή την εμπειρία (Rubin, 1999). Η εικαστική θεραπεία συνδέει την δημιουργικότητα με τη θεραπεία. Η έμφαση στην πρώτη (δημιουργικότητα) ενισχύει τη δεύτερη (θεραπεία) και βοηθά στην αλλαγή και στην αντιμετώπιση των ψυχικών διαταραχών. Η δημιουργική διαδικασία προωθεί από μόνη της την έκφραση και όλοι οι ειδικοί γνωρίζουν πόσο σημαντική είναι η έκφραση των συναισθημάτων στο ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο.

Αν και αρχικά η αυθόρμητη εικαστική έκφραση αποτελούσε μία μόνο συμπληρωματική μορφή θεραπείας, κατά την δεκαετία του 1960 ιδρύεται η Αμερικανική Εταιρεία Θεραπείας μέσω της Τέχνης και  η εικαστική θεραπεία αναγνωρίσθηκε και καθιερώθηκε ως μία αυτόνομη μορφή θεραπείας που απαιτεί ειδική εκπαίδευση και πιστοποίηση από τον εκάστοτε θεραπευτή που θέλει να την εφαρμόσει (Tσέργας, 2014).

Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν δοκιμάσει τις δημιουργικές δυνατότητες που προσφέρει η τέχνη και ίσως κάποιοι να τη χρησιμοποιούν και θεραπευτικά σε «καθημερινά» τους αδιέξοδα. Η εικαστική θεραπεία επικεντρώνεται στα συναισθήματα, στα βιώματα και στις εμπειρίες. Οι αλλαγές που επιδιώκονται στο θεραπευτικό πλαίσιο είναι αποτέλεσμα συνδυασμού: α)της αποτελεσματικότητα των λεκτικών τύπων ψυχοθεραπείας και β) της αποτελεσματικότητας των μη λεκτικών τύπων ψυχοθερπαείας. Έτσι, συνοψίζοντας την αναφορά του  Ν.Τσέργα (2014) για τους στόχους και τα πλεονεκτήματα της εικαστικής θεραπείας από το βιβλίο του Θεραπευτικές προσεγγίσεις μέσω τις Τέχνης, ορισμένες θεραπευτικές αλλαγές που μπορεί να λάβουν μέρος με το συγκεκριμένο τύπο θεραπείας αφορούν : την ενδυνάμωση του εγώ και τη ενίσχυση των προσωπικών ορίων του ατόμου, την ανάπτυξη της αυθόρμητης έκφρασης, τον έλεγχο της παρορμητικής συμπεριφοράς, τη βελτίωση της λειτουργίας της μνήμης, της προσοχής και των οπτικών αντιληπτικών λειτουργιών,  τον περιορισμό των αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών, την ενθάρρυνση της λεκτικής και μη λεκτικής έκφρασης των συναισθημάτων, την ενδυνάμωση της φαντασιακής λειτουργίας του ανθρώπου, την ενίσχυση της έκφρασης των θετικών συναισθημάτων.

Ο Μoon (1998) είχε υπογραμμίσει ότι οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες ενδυναμώνουν το άτομο μέσα από τη δημιουργική διαδικασία, «το μετασχηματίζουν από θύμα σε ήρωα». Πράγματι, το άτομο μέσα από την εικαστική δραστηριότητα μπορεί να  μοιράσει εκείνο τους ρόλους και να αναθέσει στον εαυτό του πρωταγωνιστικό ρόλο. Μέσα από αυτή τη διαδικασία το άτομο νιώθει ότι έχει τον  έλεγχο του εαυτό του και ενισχύεται η αυτοεκτίμησή του. Εξετάζει, επίσης, καλύτερα την εικόνα που έχει για τον εαυτό του, τα αρνητικά του συναισθήματα (για παράδειγμα, ζήλεια, ντροπή, φόβο) αλλά και τα τραυματικά του βιώματα.

Η θεραπεία μέσω της Τέχνης δεν αποτελεί  μόνο μέσο θεραπείας για ανθρώπους με καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα ή  καλλιτέχνες αλλά γενικότερα απευθύνεται σε κάθε άνθρωπο που θέλει να αφοσιωθεί στην πνευματική του και προσωπική του ανάπτυξη. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι καλλιτέχνες συναντούν σημαντικές δυσκολίες στη θεραπεία μέσω της Τέχνης ( Μalchiodi, 2007). Eπίσης, από την εικαστική θεραπεία είναι δυνατό να επωφεληθούν αρκετές κατηγορίες ανθρώπων, ιδιαίτερα όσοι είναι κοινωνικά περιθωριοποιημένοι (π.χ. άτομα εξαρτημένα από ουσίες) ή αντιμετωπίζουν συναισθηματικές διαταραχές και προβλήματα συμπεριφοράς. Γενικότερα, κάθε άτομο που αντιμετωπίζει προβλήματα μπορεί να βρει διέξοδο σε αυτή την μορφή θεραπείας. Η ενεργητική στάση που καλούνται να λάβουν τα άτομα  στην εικαστική δραστηριότητα , δίνει μία διαφορετική αίσθηση για τον εαυτό τους (πιο θετική) και μειώνει τα απαξιωτικά συναισθήματα που μπορεί να αισθάνονται. Ακόμη, όταν ο λόγος είναι δύσκολος (όπως συμβαίνει στις λεκτικές μορφές ψυχοθεραπείας) η εικόνα μπορεί να πάρει τη θέση του  και το άτομα να ενεργήσουν πιο ελεύθερα, δίνοντας σχήμα, μορφή και χρώμα σε επιθυμίες και φαντασιώσεις τους, που λεκτικά αδυνατούν να εκφράσουν.

fdfdfd

ΣΧΕΔΙΟ ΠΑΙΔΙΟΥ, το οποίο εκφράζει πως βιώνει το διαζύγιο των γονιών του. Πηγή: Οι τρεις ταυτότητες της ελληνικής οικόγενειας, Χάρις Κατάκη ,Εκδ. Πεδίο.

Σχετικά με τη σημασία του σχεδίου στη ψυχολογική αξιολόγηση του ατόμου, είναι ευρέως γνωστή η χρήση του σχεδίου ως ψυχοδιαγνωστικό εργαλείο. Συγκεκριμένα, το σχέδιο και η ζωγραφική μειώνουν την πίεση που επιβάλλει η διαδικασία της αξιολόγησης. Δύσκολές περιπτώσεις, π.χ. το κακοποιημένο παιδί ή και η σύζυγος, εκφράζουν τα προσωπικά τους προβλήματα και βρίσκουν έναν τρόπο «να μιλήσουν χωρίς να μιλήσουν πραγματικά» (Peterson & Hardin, 1997).

Στο ερώτημα, πότε είναι καλό να εφαρμόζεται η εικαστική θεραπεία, η απάντηση είναι : σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ηλικιών (παιδιά, εφήβους, ενήλικες, ηλικιωμένους) για την αντιμετώπιση ψυχικών διαταραχών και άλλων ψυχοσωματικών ασθενειών. Πιο ειδικά, μία σειρά από έρευνες αποδεικνύουν την αποτελεσματικότητα της εικαστικής θεραπείας και της θεραπευτικής της δράσης. Οι ψυχικές διαταραχές, στις οποίες η εφαρμογή της μπορεί να επιφέρει αλλαγές ποικίλλουν. Αν και οι ψυχωσικοί ασθενείς ήταν η θεραπευτική ομάδα με  αποκλειστικότητα στην θεραπεία μέσω της τέχνης, πλέον άτομα με κατάθλιψη, κοινωνικά απομονωμένα, διαταραχές διάθεσης, εξαρτήσεις (Free-Calligan, 1995), κακοποιημένα (Brooke, 1997), θέματα στη διατροφή (Dokter, 1994¨Levens, 1995) αλλά και άτομα με σοβαρά θέματα υγείας, όπως όγκο, έμφραγμα, νόσο Alzheimer (Baines, 2007) φαίνεται να είναι δεκτικοί σε αυτού του τύπου την ψυχοθεραπεία.

Καταλήγοντας, η εικαστική δραστηριότητα λειτουργεί καθαρτικά και απευλεθερωτικά στο ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο. Ο θεραπευτής με τις κατάλληλες γνώσεις μπορεί να συντελέσει αποτελεσματικά σε θεραπευτικές αλλαγές από κοινού με τον θεραπευόμενο. Η ανάπτυξη προσωπικών χαρακτηριστικών, τα οποία είναι καθοριστικά για την ισορροπημένη εξέλιξη του ατόμου μπορούν να το βοηθήσουν στην προσωπική του ανάπτυξη και τη ψυχική του υγεία.  Μέσα από τη τέχνη το άτομο έρχεται αντιμέτωπο με γνωστές και άγνωστες πτυχές του εαυτού του. Εξάλλου, όπως αναφέρει και ο Pablo Picasso: Η τέχνη είναι ένα ψέμα που μας βοηθάει να ανακαλύψουμε την αλήθεια.

 

Aπό την Αναστασία Δ. Φουρτάκα,

Ψυχολόγο – Ψυχοθεραπεύτρια

(Εκπαιδευόμενη στη Συνθετική Ψυχοθεραπεία)